18/09/2026
Dự báo những cơ hội và thách thức đối với việc quản lý các di sản văn hoá ở Đà Nẵng sau khi sáp nhập địa giới hành chính?
Sau khi Quảng Nam và Đà Nẵng hợp nhất thành thành phố Đà Nẵng mới từ ngày 1/7/2025, bài toán quản lý di sản đã thay đổi về quy mô rất lớn: không còn là quản lý một đô thị ven biển với hệ thống di tích tương đối tập trung, mà là quản lý một không gian gần 11.860 km², hơn 3 triệu dân, trải dài từ đô thị Đà Nẵng đến Hội An, Mỹ Sơn, miền núi phía Tây và vùng biển đảo.
Đặc biệt, Đà Nẵng mới đang có một "cụm tài sản" di sản rất đặc biệt: Đô thị cổ Hội An và Thánh địa Mỹ Sơn đều là Di sản Thế giới UNESCO, cùng Cù Lao Chàm - Hội An, Bia ma nhai Ngũ Hành Sơn và một hệ thống lớn di tích, di sản phi vật thể khác.
Từ góc nhìn quản lý di sản, tôi cho rằng có thể dự báo 7 cơ hội lớn và 8 thách thức lớn.
1. Cơ hội lớn nhất: hình thành một "hệ sinh thái di sản" thay vì các điểm di sản riêng lẻ
Trước đây, Đà Nẵng và Quảng Nam có xu hướng phát triển các trung tâm di sản tương đối độc lập:
Đà Nẵng → Ngũ Hành Sơn → Hội An → Cù Lao Chàm → Mỹ Sơn
Sau sáp nhập, toàn bộ chuỗi này nằm trong cùng một không gian hành chính.
Đây là cơ hội rất lớn để chuyển từ tư duy:
"quản lý từng di tích"
sang:
"quản lý một hệ thống cảnh quan – văn hóa – lịch sử liên kết với nhau".
Chẳng hạn, có thể xây dựng các tuyến di sản:
Đà Nẵng – Ngũ Hành Sơn – Hội An – Cù Lao Chàm
và
Đà Nẵng – Hội An – Mỹ Sơn – các di tích Chăm khác ở phía Nam và phía Tây.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa với Mỹ Sơn, bởi UNESCO xác định Mỹ Sơn không đơn thuần là một nhóm tháp, mà nằm trong một cảnh quan văn hóa – địa lý gắn với lưu vực sông Thu Bồn và không gian lịch sử Champa.
2. Cơ hội thứ hai: nguồn lực bảo tồn có thể được tập trung hơn
Đây có lẽ là thay đổi đáng chú ý nhất.
Trước đây, Hội An hay Mỹ Sơn chủ yếu phải giải quyết bài toán nguồn lực ở cấp tỉnh Quảng Nam. Nay các di sản này nằm trong một thành phố trực thuộc Trung ương có quy mô kinh tế, ngân sách và năng lực quy hoạch lớn hơn.
Chính Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An cũng nhận định rằng việc chuyển sang trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng có thể mở ra khả năng tích hợp nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và phối hợp tốt hơn với các chiến lược phát triển vùng.
Nếu làm tốt, điều này cho phép:
tăng đầu tư cho tu bổ;
đầu tư phòng chống thiên tai cho di tích;
số hóa di sản;
đào tạo nhân lực;
nghiên cứu khảo cổ;
xây dựng cơ sở dữ liệu chung;
đầu tư hạ tầng tiếp cận di sản;
kết nối di sản với giáo dục và du lịch.
Đây là một thay đổi rất đáng kể về năng lực quản lý.
3. Cơ hội thứ ba: xây dựng một cơ sở dữ liệu di sản thống nhất
Đây là lĩnh vực tôi cho rằng Đà Nẵng mới có thể tạo ra bước đột phá.
Thay vì:
mỗi địa phương → một danh mục → một hệ thống dữ liệu → một cách quản lý,
có thể xây dựng:
Cơ sở dữ liệu di sản văn hóa Đà Nẵng
bao gồm:
di tích quốc gia đặc biệt;
di tích quốc gia;
di tích cấp thành phố;
di tích khảo cổ;
di sản Chăm;
di sản phi vật thể;
làng nghề;
kiến trúc cổ;
nhà cổ;
đình, chùa, miếu;
tư liệu Hán-Nôm;
hiện vật bảo tàng;
cảnh quan văn hóa;
không gian văn hóa của các cộng đồng dân tộc miền núi.
Đặc biệt, việc số hóa Mỹ Sơn đang được triển khai và dự kiến hoàn tất hệ thống số hóa di tích, phế tích vào cuối năm 2025.
Nếu kết nối được dữ liệu Hội An + Mỹ Sơn + Đà Nẵng + các di sản khác thành một nền tảng GIS/3D thống nhất, thành phố sẽ có một công cụ rất mạnh để quản lý.
Ví dụ, trước khi cấp phép một dự án xây dựng, hệ thống có thể cảnh báo:
Công trình nằm cách khu vực bảo vệ di tích X 380 m → cần đánh giá tác động di sản.
Đó sẽ là một bước chuyển từ quản lý di sản sau khi xảy ra vấn đề sang quản lý bằng dữ liệu và dự báo.
4. Cơ hội thứ tư: kết hợp bảo tồn với du lịch theo quy mô vùng
Đà Nẵng có một lợi thế mà Quảng Nam trước đây khó có được ở cùng quy mô: hệ thống sân bay, cảng biển, đô thị, khách sạn, dịch vụ và thị trường khách quốc tế rất lớn.
Nếu tổ chức tốt, Hội An và Mỹ Sơn không chỉ là những điểm tham quan riêng biệt mà trở thành một phần của chuỗi sản phẩm văn hóa của Đà Nẵng.
Ví dụ:
Đà Nẵng 2 ngày → Hội An 1 ngày → Mỹ Sơn 1 ngày → làng nghề/du lịch cộng đồng → quay lại Đà Nẵng.
Như vậy, giá trị kinh tế của di sản không chỉ nằm ở tiền vé mà còn lan sang:
lưu trú;
vận tải;
hướng dẫn;
ẩm thực;
thủ công mỹ nghệ;
biểu diễn nghệ thuật;
nghiên cứu;
giáo dục;
sản phẩm văn hóa.
Nhưng ở đây xuất hiện ngay một nghịch lý rất quan trọng:
Càng thành công về du lịch thì di sản càng có nguy cơ bị chính thành công đó gây áp lực.
UNESCO cũng đã lưu ý đối với Hội An rằng khi du lịch tăng lên cần có chiến lược quản lý du lịch phù hợp với sức chịu tải của di sản.
5. Cơ hội thứ năm: quản lý di sản theo "vùng đệm" thay vì chỉ bảo vệ di tích
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng sau sáp nhập.
Một di sản không tồn tại độc lập.
Ví dụ Hội An không thể bảo vệ chỉ bằng cách bảo vệ vài dãy phố cổ.
Cần đồng thời quản lý:
phố cổ → vùng đệm → sông Hoài → sông Thu Bồn → Cẩm Thanh → Cẩm Kim → Cửa Đại → biển → Cù Lao Chàm.
Tương tự Mỹ Sơn:
khu đền tháp → rừng → nguồn nước → cảnh quan → cộng đồng → giao thông → vùng khảo cổ chưa khai quật.
UNESCO đã nhấn mạnh đối với Mỹ Sơn rằng việc quản lý cảnh quan rừng xung quanh và các tác động khí hậu cần được cải thiện; đồng thời sức chứa du lịch ngày càng trở thành vấn đề quan trọng.
Sáp nhập hành chính tạo điều kiện để xử lý những vấn đề này trên quy mô không gian lớn hơn.
6. Cơ hội thứ sáu: phục hồi những di sản trước đây ít được chú ý
Đây là cơ hội rất thú vị.
Khi Hội An và Mỹ Sơn trở thành "thương hiệu quốc tế", rất dễ xảy ra tình trạng:
Hội An + Mỹ Sơn = toàn bộ di sản Quảng Nam – Đà Nẵng.
Trong thực tế, phía Nam và phía Tây Đà Nẵng mới có một mạng lưới di sản địa phương rất rộng.
Những di tích nhỏ như:
tháp Chăm;
phế tích;
đình làng;
nhà cổ;
mộ cổ;
giếng cổ;
bến nước;
làng nghề;
di tích cách mạng;
không gian văn hóa dân gian
có thể được đưa vào một mạng lưới chung.
Đây cũng chính là chỗ mà những địa điểm như Khương Mỹ mà anh từng đề cập có thể trở nên quan trọng hơn: không nhất thiết phải cạnh tranh với Mỹ Sơn, mà có thể trở thành một mắt xích trong bản đồ di sản Champa của Đà Nẵng mới.
7. Cơ hội thứ bảy: hình thành một mô hình quản trị di sản chuyên nghiệp hơn
Việc tổ chức lại bộ máy đã thực sự diễn ra. Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An được tổ chức lại thành Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng.
Nếu tiếp tục đi theo hướng này, Đà Nẵng có thể hình thành một cấu trúc kiểu:
Sở VHTTDL
↓
cơ quan quản lý di sản cấp thành phố
↓
các trung tâm chuyên trách
↓
Hội An – Mỹ Sơn – Ngũ Hành Sơn – bảo tàng – di sản miền núi – di sản phi vật thể...
Điều này có thể tạo ra chuyên môn hóa tốt hơn.
Nhưng thách thức còn rất lớn
1. Nguy cơ "quản lý hành chính lớn hơn nhưng quản lý di sản yếu hơn"
Đây là thách thức tôi đặc biệt lưu ý.
Một thành phố mới rộng gần 11.860 km² có nghĩa là khoảng cách quản lý cực lớn.
Một cán bộ quản lý ở trung tâm Đà Nẵng không thể dễ dàng nắm được:
một phế tích Chăm ở vùng xa;
một đình làng;
một nhà cổ;
một lễ hội địa phương;
một địa điểm khảo cổ;
một vấn đề xâm hại di tích
nếu thiếu hệ thống quản lý cơ sở.
Do đó có một nghịch lý:
Quy mô quản lý tăng lên → khả năng huy động nguồn lực tăng, nhưng khoảng cách giữa cơ quan quản lý và di sản cũng tăng.
2. Nguy cơ Hội An và Mỹ Sơn hút hết nguồn lực
Đây là vấn đề rất thực tế.
Khi có:
Hội An – UNESCO
Mỹ Sơn – UNESCO
thì sự chú ý về chính trị, truyền thông, du lịch và ngân sách rất dễ tập trung vào hai thương hiệu này.
Trong khi hàng trăm di tích nhỏ có thể bị bỏ quên.
Nếu không có chính sách phân bổ nguồn lực hợp lý, sẽ hình thành:
"di sản hạng A được đầu tư – di sản hạng B bị lãng quên".
Về lâu dài, điều này làm suy yếu toàn bộ hệ thống di sản.
3. Áp lực du lịch sẽ tăng mạnh
Đây có thể là thách thức lớn nhất đối với Hội An.
UNESCO ghi nhận Hội An vẫn là một đô thị lịch sử sống động với cư dân và hoạt động kinh tế, nhưng đồng thời yêu cầu quản lý tác động của du lịch và biến đổi khí hậu.
Nếu kết nối giao thông Đà Nẵng – Hội An ngày càng thuận lợi, một nguy cơ có thể xuất hiện:
Đà Nẵng → đi Hội An → chụp ảnh → ăn tối → quay về
thay vì:
ở lại Hội An → sống cùng di sản → chi tiêu tại cộng đồng → trải nghiệm văn hóa.
Khi đó số lượng khách tăng nhưng giá trị kinh tế giữ lại cho cộng đồng chưa chắc tăng tương ứng.
4. Nguy cơ thương mại hóa di sản
Một thành phố du lịch rất dễ biến di sản thành "sản phẩm".
Khi đó:
di sản → điểm check-in → sự kiện → show → thương mại → giải trí
và dần mất đi:
di sản → ký ức → cộng đồng → tín ngưỡng → lịch sử → bản sắc.
Đặc biệt đối với Hội An, UNESCO nhấn mạnh đây là một đô thị lịch sử sống, chứ không phải một bảo tàng đóng kín.
Vì vậy, bảo tồn Hội An phải bảo tồn cả đời sống của cư dân, chứ không chỉ bảo tồn mặt tiền kiến trúc.
5. Biến đổi khí hậu sẽ trở thành bài toán quản lý di sản
Đây là vấn đề rất nghiêm trọng.
Hội An phải đối mặt với:
lũ;
ngập;
bão;
xói lở;
độ ẩm;
nước biển dâng.
Mỹ Sơn lại chịu:
mưa lớn;
độ ẩm;
lũ;
xói mòn;
tác động của thảm thực vật.
UNESCO hiện đều ghi nhận những rủi ro khí hậu này đối với hai di sản.
Do đó, tương lai quản lý di sản sẽ không chỉ là:
"tu bổ cái đã hỏng".
Mà phải chuyển thành:
"dự báo cái sắp hỏng".
Đây là nơi công nghệ cảm biến, GIS, AI, ảnh vệ tinh, quét 3D và mô hình khí hậu có thể đóng vai trò lớn.
6. Khó khăn trong việc thống nhất các phương pháp quản lý
Quảng Nam cũ và Đà Nẵng cũ có lịch sử quản lý khác nhau.
Ví dụ Hội An đã tích lũy hàng chục năm kinh nghiệm quản lý di sản, nghiên cứu, tu bổ và phối hợp với cộng đồng. Trung tâm Hội An hiện cũng có một hệ thống chuyên môn tương đối sâu.
Vì vậy, sáp nhập không nên hiểu là:
"đưa tất cả về một bộ máy rồi quản lý giống nhau".
Mà nên là:
"thống nhất chiến lược nhưng giữ chuyên môn đặc thù".
Hội An phải được quản lý khác Mỹ Sơn.
Mỹ Sơn khác Ngũ Hành Sơn.
Một tháp Chăm nhỏ ở nông thôn lại khác một đô thị di sản.
7. Nguy cơ mất tính địa phương của di sản
Đây là vấn đề sâu hơn về văn hóa.
Một khi tất cả đều trở thành:
"Di sản Đà Nẵng"
thì có nguy cơ làm mờ các bản sắc:
Văn hóa Hội An
Văn hóa Quảng Nam
Văn hóa Chăm
Văn hóa vùng ven biển
Văn hóa miền núi
Văn hóa làng xã
Trong khi chính sự đa dạng đó mới là tài sản của Đà Nẵng mới.
Do đó, quản lý thống nhất không đồng nghĩa với đồng nhất hóa văn hóa.
8. Thách thức lớn nhất: cân bằng "phát triển – bảo tồn"
Đây sẽ là bài toán quyết định.
Đà Nẵng mới có không gian phát triển cực lớn.
Nếu hạ tầng, đô thị, bất động sản, giao thông, công nghiệp và du lịch phát triển nhanh hơn tốc độ quản lý di sản thì sẽ xảy ra xung đột.
Có thể hình dung thành phương trình:
Phát triển kinh tế
đô thị hóa
du lịch
hạ tầng
− sức chịu tải của di sản
= rủi ro bảo tồn
Tôi sẽ nhìn toàn bộ vấn đề theo mô hình này
Cơ hội Rủi ro
Không gian Quản lý được cả vùng di sản Không gian quản lý quá rộng
Tài chính Có thể tập trung nguồn lực lớn hơn Phân bổ nguồn lực không đều
Du lịch Tạo chuỗi Hội An–Mỹ Sơn–Đà Nẵng Quá tải và thương mại hóa
Công nghệ Cơ sở dữ liệu/GIS/3D/AI Số hóa nhưng thiếu quản trị dữ liệu
Thể chế Một đầu mối chiến lược Bộ máy xa cộng đồng
Cộng đồng Kết nối các cộng đồng di sản Cộng đồng địa phương bị đứng ngoài
Di sản Chăm Có thể hình thành mạng lưới Champa Chỉ tập trung vào Mỹ Sơn
Môi trường Quản lý cảnh quan theo lưu vực Đô thị hóa làm phá vỡ cảnh quan
Quốc tế Tăng khả năng hợp tác UNESCO Áp lực phải đáp ứng chuẩn quản lý quốc tế
Và tôi cho rằng có một thay đổi tư duy rất quan trọng
Trước đây có thể đặt câu hỏi:
"Làm thế nào để bảo tồn một di tích?"
Nhưng với Đà Nẵng mới, câu hỏi phù hợp hơn sẽ là:
"Làm thế nào để quản lý cả một hệ sinh thái di sản trong một vùng đô thị – nông thôn – biển đảo – miền núi rộng lớn?"
Đây là hai cấp độ hoàn toàn khác nhau.
Nếu làm được, Đà Nẵng mới có khả năng hình thành một "vùng đô thị di sản" đặc biệt của miền Trung, trong đó Hội An và Mỹ Sơn là hai cực quốc tế, Ngũ Hành Sơn là một cực văn hóa–tâm linh, Cù Lao Chàm là cực sinh thái–văn hóa biển, còn hàng trăm di tích nhỏ hơn tạo thành mạng lưới nền phía dưới. UNESCO hiện ghi nhận Hội An và Mỹ Sơn là hai Di sản Thế giới của Việt Nam; vì vậy nền tảng quốc tế cho mô hình liên kết này đã tồn tại.
Điểm tôi đặc biệt quan tâm là các di sản Chăm nhỏ. Nếu thành phố chỉ tập trung vào Mỹ Sơn thì sẽ bỏ lỡ một cơ hội rất lớn. Nếu xây dựng được "Mạng lưới di sản Chăm Đà Nẵng mới", kết nối Mỹ Sơn với các tháp, phế tích, khảo cổ điểm và bảo tàng/hiện vật Chăm khác, thì những nơi tưởng như nhỏ và ít khách — chẳng hạn Khương Mỹ — có thể được đặt vào một câu chuyện lịch sử lớn hơn, thay vì đứng riêng lẻ.
