10/05/2026
Một trong những khát khao sâu kín nhất của con người… là được tạm thời trốn thoát khỏi chính mình.
Tôi nghĩ nhiều về điều này khi quan sát tại sao con người lại thích uống rượu, thích cảm giác say, thích những trạng thái cảm xúc mãnh liệt, hoặc thậm chí đôi lúc cố tình chìm đắm vào những thứ khiến bản thân mình mất kiểm soát. Đó có thể là dục vọng, những cơn giận dữ, sự suy sụp tinh thần, hay cả những hành vi mang tính tự hủy hoại.
Tôi nghĩ là bởi thứ con người thật sự tìm kiếm trong những trạng thái đó không phải chỉ là khoái cảm, mà còn là sự giải thoát. Một sự giải thoát tạm thời khỏi gánh nặng phải là “mình”. Thử nghĩ mà xme: việc phải là một cái tôi tự chủ, là một con người có kiểm soát... là một áp lực khổng lồ mà chúng ta đôi khi muốn trốn chạy bằng những lối thoát sai lầm.
Làm người, chúng ta phải sống trong trạng thái tự ý thức gần như liên tục. Chúng ta phải suy nghĩ về bản thân, quản trị cảm xúc, kiểm soát hành vi, xây dựng hình ảnh xã hội, cân nhắc mình nên nói gì, nên thể hiện ra sao, nên trở thành kiểu người như thế nào... và tất cả những trách nhiệm to lớn đi kèm. Cuộc sống và xã hội hiện đại yêu cầu con người phải sử dụng nhiều tới bộ não lý trí (prefrontal cortex), để nói chuyện và hành xử một cách văn minh và có kỷ luật. Và cũng chính phần não này là một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa con người và những loài sinh vật khác, là cái phần "người" đối lập với phần "con".
Việc đó khiến cho bên trong tâm trí chúng ta hiện diện một “người cai quản” đang giám sát chính mình mọi nơi mọi lúc. Đó là một trong những yêu cầu cơ bản của cuộc sống.
Nhưng đôi khi, việc phải tự kiểm soát quá nhiều hoặc quá khắt khe... dễ khiến cho con người ta cảm thấy xung đột với chính mình. Cái tôi kiểm soát dần trở thành nguồn cơn trực tiếp cho những căng thẳng, trở thành một gánh nặng khiến cho con người kiệt sức. Và cũng chính vì vậy, mà cảm giác được tạm thời “mất kiểm soát” lại hấp dẫn đến thế.
Trong cơn say, trong những luồng cảm xúc cực đoan, hoặc khi bị bản năng điều khiển... hệ thống kiểm soát ấy được tạm thời suy yếu. Ý thức thu hẹp lại. Tiếng nói trách nhiệm trong tâm trí mờ đi. Cái tôi xã hội mà chúng ta phải duy trì mỗi ngày bắt đầu tan ra, và trong khoảnh khắc đó, con người cảm thấy một thứ rất gần với tự do: lời nói được thoải mái tuôn ra trong cơn say, hành động thoải mái bộc phát trong cơn giận... mà không cần phải suy nghĩ về trách nhiệm hoặc hệ quả của chúng là gì. Trong góc nhìn của Jung, thì đây chính là khi phần bóng tối (shadow) trỗi dậy và nắm quyền điều khiển khi đã bị dồn nén quá lâu.
Ít nhất, trong trạng thái này, họ không còn phải liên tục kiểm soát bản thân nữa, mà chỉ cần thả mình trôi theo dòng chảy của bản năng. Thành thực mà nói, có một sự thoả mãn sâu sắc trong sự tự do nguyên thuỷ ấy. Và chính vì nó thoả mãn, mà con người ta mới dễ sa ngã và tự làm tổn thương chính mình.
Nếu như suy xét kỹ hơn, khao khát đó thật ra cũng chính là lý do tại sao nhiều người tìm đến tâm linh. Hoặc nói đúng hơn, nhu cầu phát triển tâm linh cũng xuất phát từ chính nhu cầu muốn được giải phóng, được tự do khỏi cái tôi kiểm soát, đau khổ và mỏi mệt của mình.
Một trong những cốt lõi của thực hành tâm linh nằm ở việc vượt qua cái tôi. Từ Phật giáo cho đến những trường phái huyền học phương Tây, rất nhiều truyền thống tâm linh đều cho rằng phần lớn đau khổ của con người đều đến từ việc chúng ta bị mắc kẹt trong bản ngã (ego) của chính mình: trong hình ảnh về bản thân, trong ham muốn, nỗi sợ, lòng tham, sự phòng vệ, và cảm giác phải liên tục bảo vệ cái tôi.
Có lẽ vì thế mà ở tầng sâu nhất, tự do tâm linh thường mang nghĩa: được tự do khỏi sự chuyên chế và độc tài của bản ngã.
Nhưng vấn đề là: thay vì thực hành rèn luyện và phát triển nội tâm của mình một cách thực chất, con người lại thường vô thức tìm đến những lối tắt, những con đường "trông ngắn hơn mà lại dài hơn" để chạm tới cảm giác này.
Về mặt hiện tượng học, những trải nghiệm cực đoan này có thể dẫn đến ego dissolution, nghĩa là sự phân rã tạm thời của cái tôi. Và vì vậy, chúng rất dễ bị nhầm lẫn với tự do. Nhưng nếu nói đúng hơn, chúng chỉ là những sự tự do hư ảo và tạm thời.
Nhưng càng trưởng thành, tôi càng nhận thấy có một khác biệt rất lớn giữa việc đánh mất bản thân (lose oneself) và việc vượt qua bản thân (overcome oneself).
Một người say "cảm thấy" tự do vì họ nhất thời từ bỏ (hoặc đánh mất) sự kiểm soát chính mình. Trong khi đó, một người thật sự trưởng thành về mặt tinh thần đạt đến sự tự do bằng việc "thuần hoá" cái tôi, để sự vận hành của nó không còn mang lại xung đột và kiệt sức.
Một bên là trốn thoát khỏi chính mình. Một bên là hiểu biết về mình và vượt qua chính mình. Nghe qua thì có thể rất giống nhau, nhưng về bản chất lại hoàn toàn khác biệt.
Và có lẽ đây là một bi kịch phổ biến: con người có một niềm khao khát tự do tinh thần sâu sắc, nhưng lại chưa từng được học cách để hiểu về nó hoặc chưa từng được trang bị những kỹ năng tâm lý cần thiết để thực hành nó. Thế là thay vì tìm đến sự hiện diện, chiều sâu nội tâm, thiền định, nghệ thuật, tình yêu, cộng đồng hay ý nghĩa sống, chúng ta tìm đến những cơn say, sự chìm đắm, sự cực đoan, sự kích thích liên tục và những hình thức “thoát khỏi bản thân” nhanh hơn, dễ hơn.
Nhưng mọi con đường trốn chạy đều chỉ là tạm thời. Cuối cùng, con người đều phải quay trở lại với chính mình, đối diện với những nỗi đau và sự rạn nứt bên trong.
Và có lẽ điều con người thật sự tìm kiếm chưa bao giờ là cảm giác được buông bỏ sự kiểm soát. Mà là cảm giác không còn phải chiến đấu với chính mình nữa. Sự tự do chúng ta tìm kiếm, không phải là tự do khỏi cái tôi, mà là tự do khỏi những sự mâu thuẫn và xung đột của một tâm trí chưa hiểu về chính nó, chưa được học cách để làm chủ chính nó và hoà giải với chính nó.
Và để đạt được điều này, con đường duy nhất như tôi nghĩ, là việc rèn luyện nội tâm của mình. Để thay vì xem cái tôi kiểm soát như một "người cai quản" khó chịu và cần phải né tránh, chúng ta xem nó đơn giản như một phần của con người mình, một phần có thể được sử dụng, quản lý, và phát triển.
Cosmic Writer
