13/12/2025
FC Hồng Nhung - VOV Giao Thông
🌐 Album Tri Thức Công Nghệ: Bước vào Thế Kỷ AI – Khi Trí Tuệ Không Còn Nằm Ở Việc Biết Nhiều -Khi tri thức trở thành vật cản của sự hiểu! ( khuyên đọc)
——
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà “biết” gần như trở thành một giá trị tuyệt đối. Biết nhiều hơn được xem là tiến bộ. Hiểu thêm được xem là an toàn. Và càng có nhiều thông tin trong đầu, ta càng có cảm giác mình đang kiểm soát được cuộc sống. Nhưng rất nhiều người trong chúng ta đã từng chạm tới một nghịch lý lặng lẽ: càng học nhiều, ta càng thấy nặng; càng hiểu nhiều, ta càng bất an.
Có những lúc ta đọc rất nhiều sách, tiếp nhận rất nhiều tri thức mới, nhưng khi trở lại với đời sống hằng ngày, ko có gì thật sự chuyển hóa. Những câu hỏi cũ vẫn còn đó. Những xung đột quen thuộc vẫn lặp lại. Và sâu bên trong, có một cảm giác khó gọi tên: dường như mình hiểu rất nhiều thứ, nhưng lại chưa thực sự chạm được vào điều gì. Đó là cảm giác “ bất an”, hoặc “ ngạo mạn” - bởi “ ngạo mạn” là cơ chế phòng thủ thái quá của mặc cảm- tự ti- bất an. Cũng như bạo lực - xuất phát từ thiếu thốn yêu thương.
Chính vì vậy, tôi luôn nói rằng: trong mọi tiếp xúc sống, luôn có một cơ hội để chuyển hóa. Không phải chuyển hóa để trở thành một ai khác, mà là chuyển hóa mọi điều ta chạm vào thành sự hiểu – không phải sự hiểu bằng khái niệm, mà là sự hiểu đi qua trải nghiệm sống. Bởi nếu tri thức không đi qua đời sống, nó chỉ dừng lại ở đầu; còn khi nó đi qua đời sống, nó trở thành minh triết.
Và đó cũng là lý do vì sao tôi cũng hay nói: sự sống tự thân đã là một mầu nhiệm, và được sống là một phép mầu. Không phải vì cuộc sống luôn dễ chịu, mà vì mỗi khoảnh khắc sống đều là một cơ hội để hiểu. Hiểu không phải là những kết luận rút ra sau khi phân tích, mà là một hành trình trải nghiệm, nơi ta để sự sống tự dạy mình cách vận hành của chính nó.
Thời đại trí tuệ nhân tạo vô tình soi rõ điều này, bởi cách AI vận hành rất khác với cách sự hiểu hình thành trong con người. Một hệ thống AI hiện đại có thể xử lý khối lượng thông tin khổng lồ không phải vì nó “hiểu”, mà vì nó được huấn luyện để nhận diện và đối chiếu các mẫu dữ liệu với tốc độ cực cao. Nó không đọc từng ý như con người, mà so khớp xác suất: trong hàng tỷ khả năng, khả năng nào thường đi cùng khả năng nào, từ đó dự đoán câu trả lời tiếp theo sao cho “hợp lý” nhất.
AI có thể tìm kiếm, tổng hợp và đối chiếu dữ liệu nhanh đến mức vượt xa khả năng của con người, bởi nó không cần dừng lại để trải nghiệm. Nó không bị phân tâm bởi cảm xúc, không cần tiêu hóa ý nghĩa, không cần thời gian để sống cùng điều mình vừa biết. Chính vì vậy, nó có thể trả lời trôi chảy gần như mọi câu hỏi, nối các mảnh thông tin rời rạc thành một dòng ngôn ngữ rất mạch lạc. Ở tầng kỹ thuật, đó là sức mạnh thật sự của AI: xử lý lượng lớn thông tin trong thời gian rất ngắn.
Nhưng điều quan trọng là: toàn bộ quá trình đó vẫn là xử lý, không phải hiểu. AI không có bên trong để cảm nhận sự đúng–sai của câu trả lời, không có trải nghiệm sống để đối chiếu, không có thân thể để kiểm nghiệm điều nó nói. Nó không biết mình đang tồn tại, cũng không biết vì sao một câu trả lời lại quan trọng hay không quan trọng. Nó chỉ biết rằng: trong không gian dữ liệu đã học, câu trả lời này có xác suất cao là phù hợp.
Và chính khi nhìn rõ cơ chế này, ta bắt đầu nhận ra một sự tương đồng rất tinh tế: con người cũng có thể rơi vào trạng thái “xử lý” như vậy, khi ta tích lũy quá nhiều kiến thức mà chưa kịp sống cùng nó. Ta kết nối khái niệm, suy luận logic, trả lời rất đúng – nhưng lại không còn chạm sâu vào sự sống đang diễn ra trong chính mình.
AI không hiểu vì nó không có trải nghiệm. Con người, nếu không sống đủ sâu với trải nghiệm của mình, cũng có thể đánh mất sự hiểu theo cách rất tương tự.
Hiểu thật sự luôn bắt đầu từ bên trong. Khi ta hiểu được cách cơ thể mình vận hành, tự nhiên sự hiểu đó lan tỏa ra bên ngoài. Trong album “Đại Phong Khởi Ư Thanh Tảo, nếu ta chỉ tiếp nhận kiến thức về phong thủy, khí hậu, địa chất như những mảnh thông tin rời rạc, thì đó vẫn chỉ là “biết”. Nhưng khi ta quay về, hiểu cơ thể mình – hiểu cách nước vận hành trong cơ thể, hiểu sự liên kết giữa nước, khoáng chất và cấu trúc sống – thì sự hiểu ấy tự nhiên mở rộng.
Khi cơ thể thiếu nước, khả năng liên kết giảm, canxi trở nên rối loạn. Từ sự hiểu đó, ta có thể nhìn sang sinh thể Trái Đất và thấy rõ hơn vì sao những bất ổn tương tự xảy ra. Không phải vì ta học thêm kiến thức mới, mà vì một sự hiểu đã hình thành, và sự hiểu đó có khả năng đối ứng: từ trong ra ngoài, rồi từ ngoài quay trở lại trong.
Hiểu, ở tầng sâu nhất, chính là khả năng đối ứng với bản chất vận hành của sự sống. Ta hiểu bên trong, nên khi chạm vào thế giới bên ngoài, ta nhận ra những cấu trúc quen thuộc. Và khi thế giới bên ngoài phản chiếu điều gì đó, nó lại giúp ta hiểu sâu hơn chính mình. Đó là một vòng tuần hoàn sống, không đứt đoạn.
Tôi thường nhắc đến cấu trúc fractal – triển khai ra bên ngoài nhưng luôn có khả năng quay về bên trong – như một gợi nhắc cho cách mọi thứ vận hành đúng lẽ tự nhiên.
, nếu ta chỉ triển khai ra ngoài mà không quay về trong, ta sẽ cạn. Nếu ta chỉ quay về trong mà không sống ra ngoài, ta sẽ khép. Sự sống luôn đòi hỏi cả hai chiều.
Ngay cả khi ta nhìn một bông hoa. Nếu chỉ nhìn nó như một vật thể đẹp, ta chỉ đang “thấy bằng mắt” Nhưng khi ta liên hệ bông hoa ấy với chính mình, ta bắt đầu hiểu sự sống. Ta nhận ra rằng bông hoa đang chuyển hóa ánh sáng và nhiệt thành mùi hương. Và chính vì nó chuyển hóa nhiệt thành hương, nên sắc của nó không quá rực. Hoa có hương thì thường không có sắc, có sắc thì thường không có hương. Nếu có cả hai, nó phải có g*i – như một cơ chế tự vệ. Đó không phải là ngẫu nhiên, mà là một cơ chế thích nghi và chuyển hóa năng lượng rất tinh vi. Và ta cũng vậy, qua các hoàn cảnh sống mà hiệu chỉnh cái Thấy. Cái Thấy đó là Ánh Sáng- của mặt trời bên trong- mặt trời của Sự Tự Nhận Thức.
Khi soi điều đó vào chính mình, ta bắt đầu hiểu: mỗi ưu điểm luôn mang theo một nhược điểm, và nhược điểm ấy tồn tại để ưu điểm được vận hành trọn vẹn. Vấn đề không phải là sống nghiêng về ưu hay nhược, mà là hiểu rõ chính mình để cân bằng được hai điểm đó. Và sự cân bằng ấy không đến từ lý thuyết, mà đến từ việc sống đủ sâu với những gì đang là.
Bài viết này không nhằm kêu gọi quay lưng với tri thức, cũng không nhằm phê phán trí tuệ nhân tạo. Nó chỉ đặt ra một lời nhắc rất nhẹ: hiểu không phải là tích lũy, mà là chuyển hóa. Khi tri thức được chuyển hóa qua trải nghiệm sống, nó trở thành ánh sáng. Khi không được chuyển hóa, nó trở thành gánh nặng.
Có thể mình đang hiểu bằng đầu,
chứ chưa thấy bằng toàn bộ sự sống.
Và khoảnh khắc ta bắt đầu thấy điều đó, sự hiểu – không như một kết luận, mà như một trạng thái sống – mới thực sự bắt đầu.
Và cuối cùng, có lẽ điều tôi muốn nói không nằm ở việc trí tuệ nhân tạo thông minh đến đâu, hay nó có thể tính toán bao nhiêu mỗi giây. Vấn đề cốt lõi của thời đại này không phải là năng lực của AI, mà là tư duy của con người khi sử dụng AI. Và tư duy đó không phải là một kỹ thuật có thể học nhanh, cũng không phải là một kỹ năng có thể rèn trong vài khóa huấn luyện. Nó phụ thuộc vào một điều sâu hơn nhiều: độ sâu lắng trong khả năng sống của mỗi người.
Một người không cần phải tỏ ra “cao siêu” về tư duy công nghệ để sử dụng AI tốt. Chỉ cần là một người có khả năng tiếp xúc sâu sắc với sự sống – với chính mình, với cơ thể mình, với những trải nghiệm rất thật của đời sống – thì tự nhiên sẽ trở thành một người sử dụng AI hiệu quả. Bởi lúc đó, vai trò của AI trở nên rất rõ ràng: nó không thay thế sự hiểu, mà bù đắp cho những giới hạn phân tích của chúng ta. Nó tìm kiếm, tổng hợp, đối chiếu, xử lý khối lượng dữ liệu mà con người không thể làm nhanh và rộng như vậy.
AI làm tốt phần đó. Và chính vì thế, khi ta hiểu rõ mình mạnh ở đâu và yếu ở đâu, ta không còn sợ AI, cũng không còn thần thánh hóa nó. Ta dùng AI để xử lý những nhược điểm của mình. Còn những ưu điểm thật sự của con người – AI sẽ không bao giờ có – thì ta giữ trọn. Đó là sự hiểu đi qua trải nghiệm, là khả năng cảm nhận, là hành trình sống mà mỗi người phải tự bước qua.
AI không có hành trình. Nó chỉ có tính toán. Nó không đi qua nỗi đau, không đi qua mất mát, không đi qua những khoảnh khắc phải dừng lại để hiểu mình đang là ai. Còn con người thì có. Và chính hành trình đó tạo ra sự hiểu – thứ không thể lập trình, không thể tăng tốc bằng FLOPs, và không thể sao chép.
Nếu có một cách đúng để bước vào thời đại AI, thì đó không phải là học cách nghĩ giống máy móc hơn, mà là sống sâu hơn với phần người của mình. Khi ta sống đủ sâu, AI tự nhiên trở thành một công cụ rất đúng chỗ. Khi ta sống hời hợt, dù có công cụ mạnh đến đâu, ta vẫn chỉ đang xử lý bề mặt.
Vì vậy, bài viết này không kết thúc ở câu hỏi “AI sẽ đi về đâu?”, mà ở một câu hỏi lặng hơn, dành cho mỗi người: mình đang sống sâu đến mức nào?
Bởi chính độ sâu đó – chứ không phải lượng kiến thức hay tốc độ tính toán – sẽ quyết định ta sử dụng AI như một công cụ khai mở, hay chỉ như một lớp ồn mới của thời đại.
Chúng ta có hành trình.
AI chỉ có tính toán.
Và chừng nào con người còn đi được hành trình ấy một cách tỉnh thức, thì trí tuệ – theo nghĩa sâu nhất của sự sống – vẫn luôn là điều chỉ con người mới có thể chạm tới và không thể Thay Thế được.
Vũ Trụ Kỳ Diệu
13.12.2025
