14/08/2026
"Ai cũng nói về sản phẩm, chỉ có những người tiên phong nói nhiều về mô hình kinh doanh.
Chúng ta nghe nhiều, nói nhiều về mô hình kinh doanh. Nhưng số lượng nhiều, tần suất nhiều không có nhiều ý nghĩa. Vấn đề là các CEO đã "biến thành cái của mình" những nguyên lý quan trọng nào khi đụng đến lĩnh vực cực kỳ quan trọng này?
Kỷ nguyên AI, biết nhiều không còn quá quan trọng. Biết sâu, tinh thông, đặc biệt đóng gói thành của riêng mình, biến thành kết quả cụ thể mới tạo nên khác biệt.
Brad Anderson cựu CEO của Best Buy (chuỗi bán lẻ lớn ở Mỹ) khi được hỏi về lý do tại sao công ty mua lại Geek Squad, một công ty dịch vụ và hỗ trợ máy tính tại nhà, ông đã trả lời ngắn gọn rằng: “Squad Geek mua lại Best Buy. Chứ không phải ngược lại.” Anderson cho biết rằng sức mạnh tổng hợp sẽ tạo ra sự tăng trưởng và chuyển đổi mạnh mẽ cho công ty, nhưng ông cũng biết rằng tâm lý nhà bán lẻ của Best Buy đã quá quen với tỷ suất lợi nhuận thấp và khối lượng hàng bán ra lớn có thể dễ dàng bóp nghẹt định hướng dịch vụ lợi nhuận cao, tỷ suất lợi nhuận cao với phân khúc khách hàng cao của Geek Squad. Do vậy thay vì áp đặt mô hình kinh doanh của Best Buy lên Geek Squad, Anderson đã để Geek Squad lấy từ Best Buy những gì nó cần để phát triển mạnh.
Kết luận quan trọng.
”Một đơn vị kinh doanh không thể nào vận hành nhiều hơn một mô hình kinh doanh tại một thời điểm và làm tốt cả hai mô hình. Vì vậy nếu một mô hình phát triển thì một mô hình còn lại sẽ thất bại.” (Reinventing Business model, Mark Johnson)
Các doanh nghiệp có người hiểu rõ đó là mô hình gì, nguyên lý ra sao, thuộc lý thuyết quản trị nào. Có người đi lên hoàn toàn từ thực tế, từ tài năng kinh doanh bẩm sinh. Nhưng họ đều giống nhau là đã chọn một mô hình kinh doanh đúng, tạo được giá trị cho người mua. Và các doanh nghiệp tiên phong mở đường ở nhiều lĩnh vực đều là những nhà cải cách về business model. Họ là những người "chưa có đường thì tôi mở đường": Ikea, Dell computer, Airbnb, Walmart, Ipod, Southwest Airlines, Netflix và rất nhiều khác.
Đổi mới mô hình kinh doanh, khó hơn rất nhiều đổi mới sản phẩm, mô hình kinh doanh cũng khó bắt chước hơn rất nhiều so với bất chước sản phẩm. Để hình thành nên một mô hình vận hành trơn tru, để dịch chuyển một mô hình, không chỉ thay đổi nguồn lực vật lý (hạ tầng, quy trình, tài chính, công nghệ), mà đụng chạm đến cả hệ thống vận hành, con người và văn hoá.
Sáng tạo, phát triển, thịnh vượng, đi xuống và suy tàn. Khi mô hình kinh doanh đi hết chu kỳ, sản phẩm tốt đến mấy cũng không cưỡng lại được quy luật. Kỷ nguyên AI mở ra nhiều cơ hội. Và AI cũng đang lật tung khá nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Ở đó, chắc chắn vấn đề không còn là đổi mới sản phẩm. Mà là đổi mới, thậm chí xoay trục hẳn mô hình kinh doanh. Đáng tiếc, nhiều doanh nghiệp, CEO vẫn đang mắc kẹt và không dò được hướng đi phù hợp về chiến lược.
Sản phẩm có vấn đề. Doanh nghiệp dễ dàng nhận ra. Mô hình kinh doanh khó hơn nhiều lần. Vì mô hình là cả một hệ thống vận hành, sản phẩm chỉ là một thành tố trong hệ thống. Quản trị mô hình kinh doanh, đòi hỏi vừa tư duy bao quát tổng thể của vị thuyền trưởng dẫn đường, vừa sự tinh thông chi tiết của một kỹ sư cơ khí.
Có một nghịch lý không còn cá biệt kỷ nguyên của những cơn lốc thay đổi: doanh nghiệp không đủ dũng cảm thoát khỏi mô hình kinh doanh đã từng thành công trong quá khứ, nhưng đang là rào cản của bối cảnh mới.
Khi kinh doanh đình trệ, sale giảm, mãi lực thương hiệu yếu dần, quan trọng nhất với CEO là bắt bệnh nguyên nhân. Nguyên nhân vĩ mô bên ngoài (suy thoái kinh tế, nhu cầu thay đổi, đối thủ thay đổi chiến lược) là một chuyện, nguyên nhân về sự lỗi thời mô hình kinh doanh khá phổ biến. Vòng đời của một sản phẩm thực chất hoàn toàn nằm trong vòng đời của một mô hình kinh doanh. Ngày nay, chu kỳ này rút ngắn đi rất nhiều.
Kết luận quan trọng khác.
Việc sản phẩm được bán như thế nào còn quan trọng hơn bản thân chính sản phẩm. Đây chính là cơ chế vận hành của mô hình kinh doanh. Đây là lý do công thức vận hành (operation formula) là bí quyết làm nên khác biệt một mô hình kinh doanh có tính mới cao. Hãy nhìn những Ikea, Salesforce, Citizen M, Airbnb ... đều là những journey khám phá đóng gói a new biz model của các nhà sáng lập. Trong cùng một sân chơi, có thể mô hình giống nhau, nhưng không phải hoạt động chủ chốt nào (key activities) cũng tạo giá trị vượt trội cho người dùng. Khi làm việc với nhiều doanh nghiệp (dự án tư vấn chiến lược BS+), tôi nhận thấy đa số CEO đều mất nhiều thời gian và trí tuệ nhất để đúc rút ra know-how ở nội dung này. Về bản chất, khi một biz model tạo ra giá trị khác biệt, toàn bộ định hướng về branding hay sale đều tập trung tối ưu giá trị này.
Đáng tiếc, khá nhiều doanh nghiệp lãng phí sức mạnh biz model họ tạo ra, không ý thức được đầy đủ lợi thế cạnh tranh này. Nhất là không tối ưu được trong hệ sinh thái liên quan, trong đó điểm nhấn là ngọn hải đăng mang tên big idea chiến lược.
Các doanh nghiệp tiên phong có một đặc điểm chung: họ đi đầu về sáng tạo, đổi mới mô hình kinh doanh. Và luôn chủ động exit trước khi mô hình suy tàn hẳn. Khi nhận thấy một biz model đi gần cuối chu kỳ, vẫn chỉ loay hoay với sản phẩn thì CEO vẫn mắc kẹt ở những vấn đề mang tính chiến thuật. Về cơ bản, 2025, 2026 và những năm tiếp theo, khi bối cảnh vĩ mô đang và quá nhiều thay đổi, các doanh nghiệp đang trong giai đoạn của "Tái tạo".
Tái tạo chiến lược - Reinventing strategy
Tái tạo mô hình - Reinventing biz model
Tái định vị thương hiệu - Repositioning strategy
Kỷ nguyên AI, biết nhiều không còn quá quan trọng. Biết sâu, tinh thông, đặc biệt đóng gói thành của riêng mình, biến thành kết quả cụ thể mới tạo nên khác biệt. Mô hình kinh doanh cũng vậy. Rất quan trọng cho một Integrated Brand Strategy."
Trích chia sẻ của Mr Nguyễn Đức Sơn - Founder Countryman Academy.
Đây cũng chính là vấn đề được Harvard Business Review phân tích sâu trong cuốn ĐỔI MỚI MÔ HÌNH KINH DOANH do Alpha Books xuất bản.
Cuốn sách không chỉ nói về việc nghĩ ra một ý tưởng kinh doanh mới, mà giúp nhà lãnh đạo nhìn lại toàn bộ hệ thống: giá trị cung cấp cho khách hàng, công thức lợi nhuận, nguồn lực chủ chốt và những quy trình tạo nên lợi thế cạnh tranh. Bởi đôi khi, doanh nghiệp không cần cố bán nhiều hơn một sản phẩm cũ. Doanh nghiệp cần tìm ra một cách hoàn toàn mới để tạo ra và thu về giá trị.
📚 Đổi Mới Mô Hình Kinh Doanh – Harvard Business Review
Một cuốn sách đáng đọc cho những nhà lãnh đạo đang đứng trước câu hỏi: tiếp tục tối ưu mô hình hiện tại hay đã đến lúc tái tạo cuộc chơi?