27/02/2026
NHỮNG DẤU CHỈ PALEI DANA TRÊN BIA KÝ PO KLAONG
Plei Dana (làng Chất Thường), một làng Chăm cổ lâu đời ở khu vực Panduranga. Nơi được nhắc đến trong bia ký trên tháp Po Klaong Giray vào khoảng thế kỷ 13 -14. Qua bài viết "Le temple de Po Klong Garai au Vietnam" của Anne-Valérie Schweyer, một địa danh mà chúng tôi suy đoán có thể là tên Baoh Dana.
Thứ nhất, Ký hiệu bia C.9 (mặt B), dòng 34 viết, "sā sthāna trā di badrā anan humā bhauk dandā pū (35)rvva humā nagara dakṣiṇa humā nagara paścima..."
Ở đây ta thấy, hai địa danh "Badra/Padra và Bhauk Danda". Huma Bhauk Danda trong bia ký, theo chúng tôi là một trong các ruộng thuộc vùng Dana. Từ Bhuak/Bhaok trong từ Bhum Bhaok (xứ sở) mà người Chăm hôm nay đọc thành "Baoh" (trái), còn từ "danda" đây là phong cách viết trong chữ Chăm cổ, và Akhar Thrah hôm nay, chữ "na" trong từ Dana là [n] và [d] người Chăm đọc là "năk".
Vậy Hamu Bhauk Danda nằm ở vị trị nào?
Theo như bia ký Po Klaong Giray, "huma bhauk danda" về hướng đông so với Badra, qua tìm hiểu về tên đồng ruộng ở vùng Panduranga chúng tôi xác định được đây là ruộng gần Kraong Kruec thuộc khu vực Bàu Trúc hôm nay.
Thứ hai, cũng trên bia ký C.9 (mặt B), dòng 37 viết, "humā yām̃ rapan dakṣiṇa humā nagara paścima...". Theo chúng tôi, địa danh "yām̃ rapan", có thể là khu vực mà người Chăm làng Chất Thường hôm nay gọi là Apuh Pan, nơi có k*t cổ trong phạm vi đất thuộc dòng tộc k*t Kandak hay k*t amil.
Tóm lại, rất ít palei Chăm hôm nay được nhắc tên trên bia ký xưa, đa phần là nhắc đến tên khu vực lớn như: Panrang, Kraong, Parik, Pajai.. Tên làng được nhắc trên bia ký, theo chúng tôi là rất đặc biệt, từ đó chúng ta có thể xác định và vẽ bản đồ lịch sử một cách chính xác hơn.
Tên Badra và Danda được nhắc trên bia ký cũng trùng khớp với truyền thống Chăm trong việc phân chia khu vực tín ngưỡng thờ cúng trên đền tháp, Dana là một trong các palei có nghĩa vụ thờ cúng trên tháp Po Klaong Giray và đền Po Sah, nhiều dòng tộc palei Baoh Dana hôm nay vẫn thực hiện lễ payak jiâ trên tháp Po Klaong. Ngoài ra, palei Dana là làng Chăm duy nhất hiện nay có con mương cái được xây dựng vào thời Po Klaong Giray, và đã đi vào giai thoại "ribaong likei, ribaong likei" tạo nên câu chuyện mẫu hệ hôm nay.
Dana!
