06/10/2025
CARBOHYDRATE VÀ UNG THƯ (Carb phần 2)
Chắc hẳn bạn đã đọc quá nhiều bài viết trên mạng về bệnh ung thư rồi. Chúng ta đã nghe quá nhiều các liệu pháp thay thế, chế độ ăn, một loại “thần dược” nào đó bỗng nhiên chữa khỏi ung thư v.v. Trong khi các loại thần dược truyền miệng không rõ có hiệu quả thế nào, bài này xem xét chế độ ăn giàu carb và bệnh ung thư, dựa trên các nghiên cứu khoa học đã có. Hãy cùng đọc nhé.
Chế độ ăn uống – đặc biệt là carbohydrate và đường – có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của ung thư. Tại sao lại như vậy?
TẠI SAO TẾ BÀO UNG THƯ “NGHIỆN” ĐƯỜNG?
Hơn 100 năm trước, nhà khoa học Otto Warburg đã phát hiện ra một điều kỳ lạ: Tế bào bình thường chủ yếu tạo năng lượng bằng cách dùng oxy để “đốt cháy” đường trong một quá trình gọi là hô hấp hiếu khí (rất hiệu quả). Trong khi đó, tế bào ung thư, dù có sẵn oxy, lại thích dùng một cách cồng kềnh, ít hiệu quả, và lại còn sinh ra nhiều phụ phẩm, đó là đường phân hiếu khí (aerobic glycolysis) – để tạo năng lượng.
Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Warburg.
Nghe thì có vẻ ngớ ngẩn, nhưng hóa ra nó lại có lợi cho tế bào ung thư. Khi đốt đường theo cách này, tế bào ung thư vừa có năng lượng, vừa tạo ra nguyên liệu để xây dựng DNA, lipid và protein – tức là tất cả những gì chúng cần để sinh sôi và lan rộng.
KHI ĐƯỜNG HUYẾT CAO, UNG THƯ ĐƯỢC “TIẾP NHIÊN LIỆU”
Nhiều nghiên cứu cho thấy, khi đường huyết trong máu luôn ở mức cao – do ăn nhiều đường, cơm trắng, bánh kẹo, nước ngọt hoặc do bệnh tiểu đường – thì tế bào ung thư sẽ có lợi thế lớn. Chúng tận dụng lượng glucose dư thừa để sinh sôi nhanh hơn, đồng thời kích thích cơ thể sản xuất VEGF, một loại yếu tố tăng trưởng giúp hình thành thêm mạch máu mới để nuôi dưỡng khối u. Không chỉ vậy, đường huyết cao còn có thể kích hoạt tế bào ung thư trở nên linh hoạt hơn, rời khỏi khối u ban đầu, di chuyển đến nơi khác và bám vào các mô mới. Đó là khi ung thư di căn, là giai đoạn muộn hơn của bệnh. Nói một cách dễ hình dung, đường huyết cao chẳng khác nào đổ thêm xăng vào lửa.
CHẾ ĐỘ ĂN CÓ THỂ THAY ĐỔI CUỘC CHƠI
Đã có nhiều nghiên cứu về việc thay đổi chế độ ăn để kìm hãm sự phát triển của ung thư. Lý do rất đơn giản: thức ăn chính là nguồn “nhiên liệu” mà khối u sử dụng để lớn lên, và trong trường hợp này, điều chúng ta mong muốn không phải là nuôi dưỡng chúng, mà là khiến chúng yếu đi và chết đi.
Ở đây, hai cơ chế quan trọng cần hiểu là tự thực (autophagy) và tự huỷ tế bào theo chương trình (apoptosis). Tự thực giống như hệ thống dọn dẹp – tái chế bên trong tế bào: khi thiếu dinh dưỡng hoặc bị stress, tế bào sẽ gom các bộ phận hỏng hóc đem đi phân giải, vừa “làm sạch rác”, vừa tạo năng lượng để tồn tại. Trong bối cảnh ung thư, tự thực có thể khiến tế bào ung thư suy yếu. Ngược lại, tự huỷ tế bào là một cái chết có trật tự: khi tế bào bị tổn thương quá mức hoặc trở nên nguy hiểm, nó sẽ chủ động “bấm nút tự hủy”, co lại, vỡ thành mảnh nhỏ để tế bào miễn dịch đến dọn, không gây viêm hay ảnh hưởng mô xung quanh. Nếu ví von, tự thực giống như sửa chữa và tái sử dụng vật liệu cũ, còn tự huỷ tế bào là phá dỡ hẳn một tòa nhà đã xuống cấp để bảo vệ khu phố. Hai cơ chế này bổ sung cho nhau: tự thực giúp làm chậm và làm yếu tế bào ung thư, còn tự huỷ tế bào là cách loại bỏ chúng triệt để.
Một trong những cách có thể kích hoạt hai cơ chế này là nhịn ăn. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu dinh dưỡng, tự thực được bật mạnh, dọn sạch các phần hỏng hóc và gián tiếp kích hoạt tự huỷ tế bào, nhờ đó có thể làm chậm sự phát triển của khối u. Một hướng tiếp cận khác là giảm carbohydrate trong chế độ ăn. Khi cắt giảm mạnh lượng calo (20–40%), cơ thể tăng độ nhạy với insulin, giảm hình thành mạch máu mới, tăng khả năng sửa chữa DNA và khởi động cơ chế loại bỏ tế bào hỏng. Trong chế độ ăn ketogenic (keto), lượng carbohydrate giảm xuống rất thấp (khoảng 60 g/ngày), thay vào đó là chất béo tốt, đã cho thấy kết quả khả quan: ở bệnh nhân u não, thời gian bệnh không tiến triển kéo dài thêm vài tuần; còn ở một nghiên cứu khác trên nữ y tá, chế độ ít carbohydrate gắn liền với nguy cơ thấp hơn mắc ung thư vú âm tính thụ thể estrogen. Một số báo cáo lâm sàng thậm chí cho thấy việc kết hợp keto với chế độ ăn paleo (giàu rau, trái cây, cá, thịt nạc; hạn chế thịt đỏ, ngũ cốc tinh chế và thực phẩm siêu chế biến) giúp bệnh nhân ung thư trực tràng làm chậm sự phát triển khối u trong 5 tháng đầu khi tuân thủ nghiêm ngặt.
KHÔNG CHỈ SỐ LƯỢNG, MÀ CÒN LÀ CHẤT LƯỢNG CARBOHYDRATE
Không phải tất cả carbohydrate đều xấu – vấn đề nằm ở loại mà chúng ta chọn ăn. Những loại carbohydrate “xấu” thường có trong đường tinh luyện, bánh kẹo, nước ngọt hay cơm trắng, bún, mì. Chúng làm lượng đường trong máu tăng vọt, kéo theo việc cơ thể tiết ra nhiều insulin. Khi insulin cao, nó sẽ kích hoạt các tín hiệu tăng trưởng, giống như bật công tắc cho tế bào nhân lên nhanh chóng, và đồng thời ngăn cản cơ chế tự chết của tế bào. Kết quả là tế bào ung thư có nhiều cơ hội sống sót và phát triển hơn.
Ngược lại, những carbohydrate “tốt” lại có tác dụng bảo vệ. Đây là loại có trong rau xanh, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Chúng tiêu hóa chậm, không làm đường huyết tăng đột ngột. Quan trọng hơn, chất xơ trong các thực phẩm này hoạt động như một “lá chắn tự nhiên” chống lại ung thư. Thứ nhất, chất xơ giúp cơ thể bẻ gãy những tín hiệu tăng trưởng mà tế bào ung thư cần để nhân lên. Thứ hai, chất xơ là “thức ăn” cho các vi khuẩn có lợi trong ruột, chúng sẽ biến chất xơ thành các chất chống viêm, đồng thời giúp hệ miễn dịch làm việc hiệu quả hơn. Thứ ba, chất xơ còn giúp “quét” và đẩy nhanh các chất độc, chất gây ung thư ra khỏi cơ thể qua phân, nhờ vậy ruột ít bị phơi nhiễm lâu dài với những thứ có hại.
Không lạ khi nhiều nghiên cứu cho thấy ăn nhiều chất xơ có thể giúp bệnh nhân ung thư vú sống lâu hơn, đồng thời làm giảm nguy cơ mắc ung thư vú và ung thư đại trực tràng ở những người khỏe mạnh. Nói một cách dễ hiểu, chọn đúng loại carbohydrate – ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế đường tinh luyện – chính là một trong những cách đơn giản nhất để bảo vệ cơ thể khỏi ung thư.
KẾT LUẬN: ĂN THẾ NÀO ĐỂ “BỎ ĐÓI” UNG THƯ?
Trước hết, cần khẳng định rằng ung thư không còn đồng nghĩa với cái chết. Trong nhiều thập kỷ qua, khoa học đã đạt được những bước tiến vượt bậc: từ phẫu thuật, hóa trị, xạ trị cho đến liệu pháp miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích. Những phương pháp này đã được áp dụng thành công cho hàng triệu bệnh nhân trên toàn thế giới, mang lại thêm nhiều năm sống khỏe mạnh và chất lượng. Vì vậy, điều quan trọng nhất khi đối diện với ung thư là tìm đến bệnh viện và tin tưởng vào phác đồ điều trị đã được chứng minh hiệu quả.
Trong quá trình điều trị, dinh dưỡng lại càng đóng vai trò thiết yếu. Cơ thể cần năng lượng và dưỡng chất để hồi phục sau phẫu thuật, để chịu đựng tác dụng phụ của hóa trị, và để duy trì hệ miễn dịch trong trạng thái tốt nhất. Đây chính là lúc chế độ ăn lành mạnh trở thành “cánh tay hỗ trợ” đắc lực cho y học hiện đại.
Nguyên tắc lựa chọn thực phẩm trong nhóm carb bao gồm:
- HẠN CHẾ đường tinh luyện và các loại carbohydrate đơn giản như bánh kẹo, nước ngọt, cơm trắng.
- Tăng cường rau xanh, trái cây, đậu và ngũ cốc nguyên hạt, vừa giàu chất xơ, vừa nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột có lợi.
- Duy trì đường huyết ổn định, không chỉ giúp phòng ngừa tiểu đường mà còn giảm nguy cơ ung thư tiến triển.
- Nếu cân nhắc các chế độ ăn đặc biệt như keto hoặc nhịn ăn gián đoạn, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Ung thư là một bệnh phức tạp, và không có công thức ăn uống nào có thể thay thế thuốc men hay điều trị y tế. Nhưng lựa chọn đúng loại thực phẩm là cách chúng ta tiếp thêm sức mạnh cho cơ thể trong hành trình chống lại ung thư.
